१६ फागुन २०८२,सारायेभो, बोस्निया–हर्जगोभिना
दक्षिण–पूर्वी युरोपको बाल्कन क्षेत्रमा रहेको बोस्निया–हर्जगोभिना विश्वकै राजनीतिक रूपमा सबैभन्दा जटिल संरचना भएका मुलुकमध्ये एक मानिन्छ। करिब ३१ लाख जनसंख्या भएको यस देशमा तीन सदस्यीय राष्ट्रप्रमुख व्यवस्था, १३ प्रधानमन्त्री, १८० भन्दा बढी मन्त्री र ७०० भन्दा बढी सांसद रहेको अनौठो शासकीय प्रणाली छ।
१९९२–९५ को भीषण गृहयुद्धपछि १९९५ मा भएको डेटन शान्ति सम्झौताले युद्ध अन्त्य गरे पनि देशलाई दुई प्रमुख स्वायत्त इकाइ—फेडेरेसन अफ बोस्निया–हर्जगोभिना र रिपब्लिका स्र्प्स्का—मा विभाजन गर्दै अत्यन्त विकेन्द्रित राज्य संरचना स्थापना गर्यो। यही व्यवस्थाअनुसार बोस्नियाक, सर्ब र क्रोएट समुदायबाट एक–एक जना गरी तीन सदस्यीय राष्ट्रपति परिषद् गठन हुन्छ, जसको अध्यक्षता आठ–आठ महिनामा पालैपालो बदलिन्छ।
देशको संघीय संरचना बहुस्तरीय र जातीय शक्ति बाँडफाँडमा आधारित छ। दुई प्रमुख इकाइसँग आफ्नै सरकार, संसद, प्रहरी र प्रशासन छन् भने फेडेरेसनभित्रै १० क्यान्टोन छन्। यस कारण सानो जनसंख्यामा पनि धेरै तहका सरकार र पद सिर्जना भएका छन्।
गृहयुद्धकालीन अपराधका मुद्दाहरू अझै कानुनी प्रक्रियामा छन्। हालै बोस्नियाको सर्वोच्च अदालतले १९९३ मा भएका युद्ध अपराधसम्बन्धी मुद्दामा चार पूर्वसैनिकलाई दोषी ठहर गरेको छ। यसअघि अन्तर्राष्ट्रिय आपराधिक न्यायाधिकरण (ICTY) ले पूर्व युगोस्लाभियासम्बन्धी युद्ध अपराधमा १६१ जनामाथि मुद्दा चलाएर धेरैलाई दोषी ठहर गरिसकेको छ।
राजनीतिक तनाव भने अझै कायम छ। विशेषगरी रिपब्लिका स्र्प्स्काका पूर्व नेता मिलोराद डोडिकमाथि अदालतले २०२५ मा एक वर्ष जेल सजाय र छ वर्ष सार्वजनिक पद धारणमा प्रतिबन्ध सुनाएको थियो। उनलाई बोस्नियाको केन्द्रीय संरचनाविरुद्ध गतिविधि गरेको आरोप लागेको थियो।
विश्लेषकहरूका अनुसार डेटन सम्झौताले शान्ति त कायम गर्यो, तर अत्यधिक विकेन्द्रित र जातीय आधारको शासन प्रणालीले स्थिर र प्रभावकारी शासनलाई अझै चुनौतीपूर्ण बनाइरहेको छ। बाल्कन क्षेत्रमा अझै पनि जातीय र राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको प्रभाव देखिने भएकाले बोस्निया–हर्जगोभिनाको भविष्य दीर्घकालीन रूपमा संवेदनशील मानिन्छ।
युद्ध अन्त्य भएको तीन दशक नाघिसक्दा पनि राज्य संरचना, जातीय राजनीति र शक्ति बाँडफाँडको विवाद पूर्ण रूपमा समाधान हुन सकेको छैन। बोस्निया–हर्जगोभिनाको अनुभवले बहुजातीय समाजमा शक्ति सन्तुलन र संस्थागत स्पष्टता कति महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने पाठ अन्य मुलुकका लागि पनि सान्दर्भिक रहेको विश्लेषकहरूको भनाइ छ।
