काठमाडौँ, चैत २३ — पछिल्लो अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थितिले विकासशील मुलुकहरूको आर्थिक रणनीतिमा ठूलो परिवर्तन ल्याएको देखिएको छ। विशेषगरी इरानसँगको युद्धपछिको अवस्थाले अमेरिकाभन्दा चीनमा निर्भर देशहरू तुलनात्मक रूपमा मजबुत देखिन थालेका छन्।
पछिल्लो एक दशकदेखि चीनमाथिको बढ्दो निर्भरताले विकासशील देशहरूमा चिन्ता बढाएको थियो। ऋण, नीतिगत दबाब र लुकेका लागतका कारण चीनसँगको सम्बन्ध जोखिमपूर्ण हुनसक्ने आशंका गरिएको थियो। तर वर्तमान संकटले उक्त धारणा आंशिक रूपमा उल्टिएको देखिन्छ।
ऊर्जा संकटका दृष्टान्तमा पाकिस्तानको उदाहरण उल्लेखनीय बनेको छ। अत्यधिक ऊर्जा आयातमा निर्भर यो देश इन्धन मूल्यवृद्धिसँगै गम्भीर संकटमा पर्ने अपेक्षा गरिए पनि यसपटक स्थिति अपेक्षाकृत स्थिर देखिएको छ। यसको प्रमुख कारण चीनबाट आयात गरिएको सौर्य ऊर्जाको विस्तार हो।
पछिल्ला वर्षहरूमा पाकिस्तानले ठूलो मात्रामा सोलार प्यानल जडान गरेको छ, जसले ऊर्जा आपूर्तिमा आत्मनिर्भरता बढाएको छ। यसले इन्धन आयातमा निर्भरता घटाउनुका साथै आर्थिक दबाब पनि कम गरेको छ।
यस्तै प्रवृत्ति अन्य मुलुकहरूमा पनि देखिएको छ। सस्तो चिनियाँ प्रविधि र सामान प्रयोग गरेका देशहरू ऊर्जा तथा आपूर्ति संकटमा तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित देखिएका छन्। यसको विपरीत, चिनियाँ उत्पादनलाई सीमित गर्ने नीति अपनाएका देशहरू बढी प्रभावित भएका छन्।
नेपाल पनि यस सन्दर्भमा उल्लेखनीय उदाहरणका रूपमा देखिन्छ। विद्युतीय सवारी साधनको उच्च प्रयोग र जलविद्युतमा आधारित ऊर्जा प्रणालीका कारण अन्तर्राष्ट्रिय तेल मूल्यवृद्धिको असर तुलनात्मक रूपमा कम परेको छ।
यस्ता घटनाक्रमले विकासशील देशहरूका नीति निर्माताहरूलाई नयाँ निष्कर्षतर्फ डोऱ्याएको छ। चीनसँगको सहकार्यलाई जोखिमभन्दा अवसरका रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ।
तर विश्लेषकहरू चीनमा अत्यधिक निर्भरता पनि दीर्घकालीन रूपमा जोखिमपूर्ण हुनसक्ने चेतावनी दिन्छन्। चीनले आपूर्ति शृंखलालाई रणनीतिक हतियारका रूपमा प्रयोग गर्न सक्ने सम्भावना पनि देखिएको छ।
अहिलेको अवस्थाले भने एउटा स्पष्ट संकेत दिएको छ—अमेरिकी नेतृत्वको खुला व्यापार प्रणालीमा निर्भर देशहरू संकटमा परिरहेका बेला चिनियाँ प्रविधि र लगानीमा आधारित देशहरू अपेक्षाभन्दा बलिया देखिएका छन्।
यदि खाडी क्षेत्रको संकट अझ लम्बियो भने विश्वले अझ कडा पाठ सिक्न सक्नेछ। ऊर्जा सुरक्षामा आत्मनिर्भरता र वैकल्पिक साझेदारीको महत्व अझ प्रष्ट हुने देखिन्छ।
