अमेरिका र इरानबीच जारी युद्धले मध्यपूर्वको सुरक्षा अवस्था थप तनावपूर्ण बन्दै गएको छ।
हवाई तथा क्षेप्यास्त्र आक्रमणबाट सुरु भएको संघर्ष अहिले समुद्री मार्ग, ऊर्जा पूर्वाधार र क्षेत्रीय सुरक्षासम्म फैलिएको छ। युद्ध अन्त्यका लागि विभिन्न मुलुकले कूटनीतिक पहल गरिरहे पनि पछिल्लो समय वार्ता फेरि अनिश्चित बनेको छ।
युद्धको सबैभन्दा संवेदनशील क्षेत्र अहिले होर्मुज जलडमरूमध्य बनेको छ। विश्वको प्रमुख तेल तथा ग्यास आपूर्ति मार्गमध्ये एक मानिने यस क्षेत्रमा पछिल्ला दिनमा व्यावसायिक जहाजको आवागमन अत्यन्त न्यून भएको छ।
रुट ट्र्याकिङ तथ्यांकअनुसार शनिबार पाँचवटा कमोडिटी जहाज मात्र होर्मुजबाट गुज्रिएका थिए भने आइतबार एउटा पनि त्यस्तो जहाज पार भएको देखिएन। युद्धअघि दैनिक १३० भन्दा बढी जहाज आवतजावत गर्ने यस क्षेत्रमा अहिले व्यापारिक गतिविधि लगभग ठप्पजस्तै बनेको छ।
होर्मुजलाई दबाबको अस्त्र बनाउँदै इरान
इरानले अमेरिकाले आफ्ना माग पूरा नगरेसम्म होर्मुज जलडमरूमध्य खुला नगर्ने अडान लिएको छ। तेहरानले युद्ध अन्त्य, अमेरिकी नीतिमा परिवर्तन तथा विदेशमा रोक्का गरिएका इरानी सम्पत्ति फुकुवा गर्नुपर्नेलगायतका माग अघि सारेको छ।
इरानले होर्मुजमाथि आफ्नो प्रभाव रहेको दाबी गर्दै अमेरिकी दबाबसामु नझुक्ने संकेत दिएको छ। यसै कारण विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्तिमा थप अवरोध आउन सक्ने चिन्ता बढेको छ।
ट्रम्पको चेतावनीले थप बढायो तनाव
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले भने इरानमाथिको दबाब घटाउने संकेत गरेका छैनन्। उनले अमेरिकाले होर्मुज क्षेत्रमा प्रभावकारी नौसैनिक नियन्त्रण कायम गरेको दाबी गर्दै इरानविरुद्ध थप कडा कदम चाल्न सक्ने चेतावनी दिएका छन्।
ट्रम्पले इरानलाई आणविक हतियार बनाउन नदिने र सम्झौता पालना नगरे थप कारबाही हुनसक्ने बताएका छन्। उनले वार्ताको ढोका खुला रहेको बताए पनि इरानले अमेरिकी सर्त स्वीकार गर्नुपर्ने संकेत गरेका छन्।
अगस्ट १४ मा ट्रम्पले इरानलाई पराजित गरेपछि होर्मुज जलडमरूमध्यलाई अमेरिकी भूभाग घोषणा गर्नेसम्मको धारणा सार्वजनिक गरेका थिए। उनले अमेरिकी अनुमति प्राप्त जहाज मात्र उक्त जलमार्गबाट पार हुन सक्ने दाबीसमेत गरेका छन्।
युद्धका कारण अमेरिकामा पेट्रोलको मूल्य बढेको विषयमा पनि ट्रम्पले प्रतिक्रिया दिएका छन्। इरानमाथि दबाब कायम राख्नुपर्ने भएकाले इन्धनको मूल्य बढ्नुको राजनीतिक मूल्य अमेरिकाले बेहोर्नुपर्ने उनको भनाइ छ।
मध्यस्थताका प्रयास भए पनि वार्ता अनिश्चित
युद्ध अन्त्यका लागि ओमान, कतार र पाकिस्तानलगायत देशले अमेरिका र इरानबीच वार्ता गराउने प्रयास गरिरहेका छन्। केही समयअघि वार्तामा प्रगतिको संकेत देखिए पनि होर्मुजको नियन्त्रण, युद्ध क्षतिपूर्ति, अमेरिकी प्रतिबन्ध र इरानको आणविक कार्यक्रमलगायत विषयमा दुई पक्षबीच गहिरो मतभेद कायम छ।
अमेरिकाले सैन्य कारबाहीसँगै आर्थिक प्रतिबन्ध बढाउने रणनीति अघि सारेको छ। इरानलाई आणविक हतियार निर्माणबाट रोक्नु र होर्मुजमार्फत विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्ति पुनः सञ्चालन गर्नु अमेरिकी रणनीतिको मुख्य उद्देश्य रहेको बताइएको छ।
तर इरान अमेरिकी दबाबसामु झुक्ने अवस्थामा देखिएको छैन। बरु उसले होर्मुजलाई वार्तामा रणनीतिक दबाब सिर्जना गर्ने महत्वपूर्ण माध्यमका रूपमा प्रयोग गरिरहेको देखिन्छ।
लेबनानदेखि लालसागरसम्म असर
अमेरिका–इरान युद्धको असर दुई देशमा मात्र सीमित छैन। इरानसँग सम्बन्धित सशस्त्र समूहहरूको गतिविधिका कारण इराक, सिरिया, यमन, लेबनान, खाडी क्षेत्र र लालसागरसम्म सुरक्षा चुनौती बढेको छ।
यमनमा इरान समर्थित हुथी समूहसँग सम्बन्धित गतिविधिले समुद्री यातायातमा थप जोखिम सिर्जना गरेको छ। होर्मुजसँगै बाब अल–मन्देब क्षेत्रमा पनि जहाज आवागमन घट्दा मध्यपूर्वका दुई महत्वपूर्ण समुद्री मार्ग एकैपटक प्रभावित भएका छन्।
दक्षिणी लेबनानमा इजरायली आक्रमणमा कम्तीमा ११ जनाको मृत्यु भएको रोयटर्सले जनाएको छ। इजरायलले दक्षिणी लेबनानबाट सेना फिर्ताको विषयलाई हिजबुल्लाहको निशस्त्रीकरणसँग जोडेको छ। यसले क्षेत्रीय संकट थप जटिल बनाएको छ।
खाडी मुलुकमा पनि सुरक्षा चिन्ता
इरानसँग प्रत्यक्ष युद्धमा नरहेका कतार, बहराइन, यूएईलगायत खाडी मुलुक पनि तनावको प्रभावमा परेका छन्। अमेरिकी सैन्य संरचना रहेका क्षेत्रमा सुरक्षा सतर्कता बढाइएको छ।
समुद्री मार्गमा हुने सम्भावित आक्रमणले खाडी मुलुकको ऊर्जा निर्यातमा समेत जोखिम बढाएको छ। यूएईले आफ्ना दुईवटा जहाज होर्मुज क्षेत्रमा आक्रमणमा परेको जनाएको छ।
समुद्री सुरक्षाको जोखिम बढेसँगै अन्तर्राष्ट्रिय पानीजहाज कम्पनीहरूको बीमा तथा सञ्चालन लागतसमेत बढ्ने अवस्था सिर्जना भएको छ।
तेल बजारमा बढ्दो दबाब
होर्मुजमार्फत तेल तथा ग्यासको ढुवानी प्रभावित भएपछि अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा बजारमा आपूर्ति संकटको चिन्ता बढेको छ।
सोमबार ब्रेन्ट कच्चा तेलको मूल्य करिब १ प्रतिशत बढेर प्रतिब्यारेल ८९.४० डलरसम्म पुगेको थियो। अघिल्लो साता पनि तेलको मूल्य ५ प्रतिशतभन्दा बढी बढेको थियो।
अमेरिकी ऊर्जा सूचना प्रशासनका अनुसार मध्यपूर्वको द्वन्द्वका कारण जुलाईमा दैनिक करिब ५५ लाख ब्यारेल बराबरको तेल उत्पादन प्रभावित भएको थियो। यो विश्वव्यापी तेल खपतको ५ प्रतिशतभन्दा बढी हो।
ऊर्जा आपूर्ति लामो समय प्रभावित भएमा यसको असर पेट्रोल र डिजेलको मूल्यमा मात्र नभई यातायात, हवाई सेवा, उत्पादन लागत, खाद्य वस्तु तथा विश्वव्यापी मुद्रास्फीतिसम्म पुग्न सक्ने जोखिम छ।
युद्ध क्षेत्रीय संकटमा परिणत हुने खतरा
अमेरिका–इरान संघर्ष अब दुई देशबीचको युद्धमा मात्र सीमित नरहने जोखिम बढेको छ। खाडी क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी सैनिक तथा सैन्य संरचना इरानी क्षेप्यास्त्र र ड्रोनको सम्भावित निशानामा छन्।
त्यस्तै, इरानसँग सम्बन्धित समूहले इराक, यमन तथा अन्य क्षेत्रमा अमेरिकी वा उसका सहयोगी मुलुकका लक्ष्यमा आक्रमण गर्न सक्ने जोखिम कायम छ।
इजरायल–लेबनान मोर्चा, गाजाको संकट, यमनमा हुथी गतिविधि तथा समुद्री मार्गको असुरक्षाले छुट्टाछुट्टै देखिएका संकटलाई एउटै क्षेत्रीय सुरक्षा चुनौतीमा जोडिरहेका छन्।
अबको बाटो अझै अनिश्चित
तत्काल युद्ध अन्त्य हुने स्पष्ट संकेत अहिलेसम्म देखिएको छैन। अमेरिका आर्थिक र सैन्य दबाब बढाउने रणनीतिमा देखिन्छ भने इरानले होर्मुजलाई आफ्नो रणनीतिक शक्तिका रूपमा प्रयोग गरिरहेको छ।
यद्यपि दुवै पक्षले कूटनीतिक सम्भावना पूर्ण रूपमा बन्द गरेका छैनन्। मध्यस्थ मुलुकहरूको सक्रियता, विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्तिको दबाब र युद्धको बढ्दो आर्थिक लागतले अन्ततः अमेरिका र इरानलाई वार्ताको टेबलमा फर्किन बाध्य पार्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।
तर त्यसअघि होर्मुजको भविष्य, इरानको आणविक कार्यक्रम, अमेरिकी प्रतिबन्ध, युद्ध क्षतिपूर्ति र क्षेत्रीय सुरक्षा व्यवस्थाबारे सहमति खोज्नुपर्नेछ।
सबैभन्दा ठूलो जोखिम भनेको अर्को कुनै सैन्य घटनाले युद्धलाई थप देश र मोर्चामा विस्तार गर्नु हो। होर्मुजमा जहाजमाथि हुने नयाँ आक्रमण, खाडी क्षेत्रमा अमेरिकी सैन्य संरचनामाथिको हमला वा इजरायल–लेबनान मोर्चामा ठूलो सैन्य भिडन्तले कूटनीतिक प्रयासलाई थप कमजोर बनाउन सक्छ।
यसकारण अमेरिका–इरान युद्ध अहिले केवल दुई देशबीचको सैन्य संघर्षको विषय रहेन। यो विश्व ऊर्जा सुरक्षा, समुद्री व्यापार, क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलन र अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षासँग प्रत्यक्ष जोडिएको गम्भीर संकटमा परिणत भएको छ।
