काठमाडौं, माघ १९ — नेपालको राजनीतिक इतिहासमा माघ १९ एउटा साधारण मिति होइन, यो दिनले मुलुकको शक्ति सन्तुलन नै बदल्ने प्रक्रियाको सुरुआत गरेको थियो। आजभन्दा २१ वर्षअघि यही दिन तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्र शाहले प्रत्यक्ष रूपमा शासनसत्ता आफ्नो हातमा लिए, जसलाई धेरैले नेपालको लोकतान्त्रिक यात्रामा “कालो दिन” का रूपमा स्मरण गर्छन्।
२०६१ साल माघ १९ गते शाही घोषणामार्फत् राजा ज्ञानेन्द्रले तत्कालीन प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवालाई “अक्षम” ठहर गर्दै पदमुक्त गरे। त्यसपछि आफ्नै अध्यक्षतामा मन्त्रिपरिषद् गठन गर्दै उनले कार्यकारी अधिकार प्रत्यक्ष रूपमा दरबारमै केन्द्रित गरे।
यो कदमले तत्कालीन राजनीतिक दलहरू मात्र होइन, दशक लामो सशस्त्र संघर्षमा रहेको माओवादी पक्षलाई समेत एउटै एजेन्डामा उभ्यायो— निरङ्कुश राजतन्त्रको अन्त्य।
दरबारको कदम, सडकको प्रतिवाद
राजाको प्रत्यक्ष शासन सुरु भएपछि राजनीतिक गतिविधिमा कडाइ, सञ्चारमाध्यममाथि नियन्त्रण र नेताहरूको नजरबन्द जस्ता घटना बढ्न थाले। यसले जनआक्रोश विस्तारै सडकमा पोखिन थाल्यो।
दलहरूबीच विगतका मतभेद थाती राखेर सहकार्यको आवश्यकता महसुस गरियो। यही पृष्ठभूमिमा २०६२ मंसिरमा दिल्लीमा तत्कालीन सात दल र माओवादीबीच १२ बुँदे समझदारी भयो। उक्त सहमतिले आन्दोलनलाई स्पष्ट राजनीतिक दिशा दियो— पूर्ण लोकतन्त्र स्थापना।
जनआन्दोलनको जग
विश्लेषकहरूका अनुसार २०६२/०६३ को ऐतिहासिक जनआन्दोलन (जनआन्दोलन–२) को बीउ माघ १९ कै निर्णयबाट रोपिएको थियो। देशव्यापी प्रदर्शन, नाकाबन्दी, सभासमारोह र नागरिक अवज्ञाका कार्यक्रमले राजतन्त्रविरुद्ध अभूतपूर्व दबाब सिर्जना गर्यो।
अन्ततः २०६३ वैशाख ११ गते संसद् पुनःस्थापना भयो। यही घटनाक्रमले नेपालको शासन प्रणालीलाई राजतन्त्रबाट लोकतान्त्रिक गणतन्त्रतर्फ मोड्ने ढोका खोल्यो।
राजसंस्थाको औपचारिक अन्त्य
२०६४ मा निर्वाचित संविधानसभाको पहिलो बैठकले २०६५ जेठ १५ गते २३८ वर्ष पुरानो राजसंस्थाको अन्त्य गर्दै नेपाललाई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गर्यो।
त्यसैले माघ १९ केवल सत्ता परिवर्तनको दिन मात्र होइन, राजदरबारबाट जनताको हातमा शक्ति सर्ने ऐतिहासिक प्रक्रियाको सुरुआती बिन्दु पनि हो।
आज माघ १९ लाई धेरैले लोकतन्त्र खोसिएको दिनका रूपमा सम्झिन्छन् भने अर्काथरीले यसैबाट जनशक्तिको उदय सुरु भएको मोडका रूपमा व्याख्या गर्छन्। तर यति निश्चित छ— यो दिनले नेपालको राजनीतिक दिशालाई सधैंका लागि बदलिदियो।
